Historia Mazowsza

Standardowy

W zapiskach historycznych nazwa Mazowsze po raz pierwszy pojawia się u polskiego kronikarza – Galla Anonima. Do dnia dzisiejszego badacze spierają się, od czego się ona wzięła i co oznaczała… Jednak bez wątpienia jest to jeden z najstarszych regionów w Polsce. Poznajmy zatem historię Mazowsza.

Pochodzenie nazwy

Zdaniem Marcina Kromera i Alessandro Guagniniego nazwa Mazowsze pochodzi od cześnika Mieszka II – Miecława (nazywanego również Masławem, Mojsławem, Miesławem), który po wygnaniu Kazimierza I Odnowiciela objął władzę na Mazowszu, a po powrocie władcy do kraju stawił mu zbrojny opór. Według niektórych badaczy, po jego śmierci dzielnica, którą zarządzał, przyjęła właśnie nazwę Mazowsza. Z kolei Aleksander Gieysztor uważał, że nazwa Mazowsze pochodzi od mazi i odnosi się do jakości tamtejszej gleby. Natomiast Henryk Łowmiański sugerował, że jest to bardzo stary toponim, kojarzony Mazowsze z krainą Amazonek, znanych z antycznych mitów (źródła historyczne z X wieku umieszczały Amazonki „za krajem Mieszka”). Niestety żadnej wersji nie da się zarówno potwierdzić jak i wykluczyć.

Herb

Herb Mazowsza składa się z herbów trzech historycznych księstw mazowieckich. Lewa połowa to herb Księstwa Warszawskiego – biały orzeł na czerwonym tle. Prawa połowa to herb Księstwa Płockiego – czarny orzeł na czerwonym tle. Centralnie umieszczony jest herb Księstwa Czerskiego – smok na białym tle. Herb ma dwie wersje: zwykłą, zawierającą jedynie tarcze herbową, oraz uroczystą. W wersji uroczystej tarcza herbowa podtrzymywana jest przez dwa gryfy, symbole zręczności oraz siły, udekorowana jest koroną Konrada I Mazowieckiego pod nią znajduje się zaś wstęga z umieszczoną łacińską nazwą księstwa: MAGNUS DUCATUS MAZOVIENSIS.

Historia

Mazowsze było obszarem plemienia Mazowszan (zwanych też Mazowianami). Zasiedlili oni tereny wzdłuż środkowej Wisły już od VI wieku. Osadnictwo mazowieckie początkowo skupione było głównie na lewym brzegu Wisły, w okolicach dzisiejszej Rawy. Nieco później kolonizowano prawobrzeżne obszary rzeki (północny rejon pomiędzy Narwią a Skrwą oraz wschodni obszar nad Bugiem i środkową Narwią). W IX wieku najważniejszym grodem na Mazowszu został Płock (ośrodek kultu pogańskiego). Pod koniec X wieku Mieszko I podbił Mazowsze, które wśród licznych plemion słowiańskich najdłużej stawiało opór silnym w owym czasie Polanom. Narzucono wówczas Mazowszu chrześcijaństwo wcielając północną część do archidiecezji gnieźnieńskiej, a południową do diecezji poznańskiej. Na przełomie IX i X wieku powstało wiele grodów między innymi Raciąż, Słupno, Sypniewo, Święck.

W 1037 roku Miecław (zwany także Masławem, Mojsławem, Miesławem) odłączając Mazowsze od państwa polskiego ogłosił je samodzielnym księstwem, którego stolicą został Płock.  W czasie panowania księcia Miecława Mazowsze było krainą ludną i bogatą. Jednak dziesięć lat później, w 1047 roku Kazimierz Odnowiciel dzięki pomocy Jarosława Mądrego pokonał Miecława (który został zamordowany po bitwie pod Ciechanowem) i ponownie włączył Mazowsze do państwa polskiego. Po wojnie doszło do pacyfikacji grodów, niszczenia pogańskich świątyń, posągów i miejsc kultu, jednocześnie rozbudowując administrację kościelną na terenie Mazowsza. W wyniku wygnania z Polski króla Bolesława Szczodrego w 1079 roku, władzę na Mazowszu sprawował jego brat książę Władysław Herman. Także w tym samym roku przeniesiono stolicę Polski do Płocka (miasto pełniło tę funkcję do 1138 roku). Taka decyzja nie była niczym nadzwyczajnym, gdyż w XII wieku Płock ustępował wielkością i znaczeniem jedynie takim miastom jak Kraków i Wrocław. Niestety poza Płockiem, pozostałe regiony Mazowsza były bardzo zaniedbywane (żaden z mazowieckich grodów nie uzyskał praw miejskich). Region ten przez długi czas pozostawał na uboczu i dlatego pod wieloma względami zachował swoją kulturę, różniącą się od ziem tak zwanej Starej Polski (Małopolski, Wielkopolski, Śląska).

Po śmierci Władysława Hermana w 1102 roku kontrolę nad dzielnicą objął książę Bolesław III Krzywousty, a po nim kolejno: Bolesław Kędzierzawy, Leszek mazowiecki, Kazimierz Sprawiedliwy i Konrad zwany później Mazowieckim. Na ogół kojarzony ze sprowadzeniem Krzyżaków do Polski (w 1226 roku) Konrad Mazowiecki zjednoczył leżące w zasięgu biskupstwa płockiego ziemie po prawej stronie Wisły z obszarami, na których powstały nieco później m.in. księstwa czerskie, łęczyckie, rawskie, sochaczewskie. Za jego rządów nastąpił także prawdziwy rozkwit Mazowsza. W 1233 roku Konrad dokonał podziału swoich włości na dzielnice, które po jego śmierci (1247) miały przypaść w udziale trzem synom: Bolesław otrzymał północne Mazowsze i ziemię dobrzyńską, Kazimierz Kujawy, a Siemowit (Ziemowit) południowe Mazowsze oraz ziemię sieradzako-łęczycką. Taki podział spowodował, iż drogi Kujaw i Mazowsza po długiej wieloletniej historii rozeszły się.   Pomimo faktycznego rozbicia, księstwa stanowiły łącznie jeden organizm państwowy.  Zaraz po śmierci Konrada Kazimierz ogłosił się niezależnym księciem i dodatkowo zajął ziemię sieradzko-łęczycką, a po śmierci Bolesława, otrzymał również ziemię dobrzyńską pozostawiając Mazowsze Siemowitowi.

Od 1247 roku, gdy władzę na Mazowszu przejął Siemowit nastąpił regres gospodarczy i rozpoczęło się dbanie o interesy własne, swojego środowiska, z pominięciem interesów ogółu. Fatalną kondycję regionu dobił najazd Litwinów w 1262 roku. Siemowit przegrał bitwę i został ścięty na miejscu, a znaczna liczba ludności (wraz z jego synem) została wzięta do niewoli. Zburzonych zostało kilka grodów na Mazowszu między innymi Czersk, Jazdrów i Płock. Mazowsze straciło cały aparat władzy książęcej i stało się zupełnie bezbronne. Możliwe, że gdyby nie wdowa po księciu – Perejasława, to Księstwo Mazowieckie zostałoby całkowicie zniszczone. Przekonała ona Bolesława Pobożnego do pomocy przy odbudowie Mazowsza. Po śmierci Siemowita władzę nad Mazowszem na dwa lata objęli regenci, a od 1264 roku Konrad II (jedyny pełnoletni wówczas syn Siemowita). Po uzyskaniu pełnoletniości przez Bolesława II – drugiego syna Siemowita, Mazowsze zostało podzielone na dwa księstwa: wschodnie z Czerskiem otrzymał Konrad II, a zachodnie Mazowsze z Płockiem Bolesław II. Przez kilka następnych lat trwała wojna braci o sporne ziemie. Po śmierci Konrada II Mazowsze zostało ponownie zjednoczone przez Bolesława II. Na początku XIV wieku Bolesław II założył gród w Warszawie, przyczyniając się do jej rozwoju kosztem Czerska. Władca Mazowsza chciał przeciwstawić się rosnącemu w siłę Zakonowi, co poskutkowało porozumieniem z Litwinami i Władysławem Łokietkiem, niestety jego polityka nie była później kontynuowana.

W 1313 roku Mazowsze zostało podzielone pomiędzy trzech synów zmarłego władcy księstwa – Bolesława II. Wacław otrzymał Księstwo Płockie, Siemowit II Księstwo Rawskie (z Ciechanowem, Gostyninem, Sochaczewem, Wizną i Zakroczymiem), a Trojdent Księstwo Czerskie (z Liwem i Warszawą). Księstwa mazowieckie lawirowały pomiędzy Królestwem Polskim, Zakonem Krzyżackim, a Litwą, jednak w 1351 roku uznały się za lenników Kazimierza Wielkiego. Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 roku książęta mazowieccy postępowali jak niezależni władcy, a jeden z nich – Siemowit IV ubiegał się nawet o polską koronę (w 1382 roku). W 1387 roku po ślubie z siostrą Władysława Jagiełły – Aleksandrą uznał Mazowsze za zwierzchnika polskiej korony. Brat Siemowita IV – książę Janusz, który władał drugą częścią Mazowsza, w chwili ślubu z Danutą Anną, siostrą księcia Litwy Witolda również uznał się za lennika polskiego króla. Obaj książęta mazowieccy stanęli po polskiej stronie podczas wojny z Zakonem Krzyżackim toczonej w latach 1409-1411. W miarę wymierania książąt poszczególne ziemie powracały do Królestwa Polskiego, a w 1526 roku wszystkie ziemie wchodzące w skład Mazowsza znalazły się pod panowaniem dynastii Jagiellonów. Warto również dodać, iż w XVI wieku była to najgęściej zaludniona kraina na ziemiach polskich.

Mazowsze przeżywało bujny rozwój w XVI i w pierwszej połowie XVII wieku. Najbardziej dynamiczne zmiany dotknęły Warszawę, stała się wówczas gospodarczym i prawno-administracyjnym centrum Polski, gdyż w 1596 roku król Zygmunt III Waza przeniósł siedzibę dworu królewskiego z Krakowa do Warszawy. W XVI wieku w Warszawie zaczęły zbierać się sejmiki: zjazdy szlachty. Kres tak zwanego złotego wieku położył najazd szwedzki w 1655 roku (nazywany popularnie potopem szwedzkim). Skutki ataku przybyszy z północy były dla Mazowsza katastrofalne. Jedna trzecia miast została kompletnie zniszczona, a liczba domów zmniejszyła się do jednej piątej stanu sprzed wojny. Mimo ogromnych zniszczeń udało się pobudzić gospodarkę do rozwoju. Wkrótce później Warszawa stała się największym ośrodkiem miejskim w Polsce (w XVIII wieku w stolicy mieszkała już połowa ludności Mazowsza). W Warszawie utworzono Bibliotekę Załuskich, Komisję Edukacji Narodowej, Teatr Narodowy. Przebudowano zamki: Królewski i Ujazdowski. Rozwój stolicy miał ogromny wpływ na sytuację Mazowsza, co wręcz stało się regułą przez następne stulecia i można powiedzieć, że trwa do dnia dzisiejszego.

Trzeci rozbiór Polski (1795 rok) sprawił, iż spora (praktycznie cała) część Mazowsza dostała się w posiadanie Prus. Nowe władze wprowadziły w tym regionie dokuczliwą biurokrację oraz intensywne procesy germanizacyjne. Jednak jedenaście lat później do Warszawy wkroczyły odziały Napoleona, a w 1807 roku Mazowsze znalazło się w granicach Księstwa Warszawskiego. Niestety wraz z początkiem 1813 roku Mazowsze dostało się w ręce Rosji (i tak już zostało przez kolejne 100 lat). Dwa lata później Mazowsze stało się częścią (związanego z Rosją) Królestwa Polskiego. Lata 1815 – 1830 to głównie odbudowa i kolejny rozwój Mazowsza. Świetnie obrazuje to rzeczywisty przyrost liczby mieszkańców, który w ciągu 15 lat wyniósł aż 33%. W miastach wprowadzono wówczas zakaz budowy nowych domów bez planów zatwierdzonych przez władze. Zaczęto także na wielką skalę budować murowane domy. Po klęsce Powstania Listopadowego władzę na ziemiach Mazowsza przejął feldmarszałek rosyjski Iwan Paskiewicz. Był on bezwzględnym realizatorem wrogiej polityki cara Mikołaja I, dlatego dał się poznać wyłącznie od najgorszej strony. Pomimo tego w latach 40. i 50. XIX wieku Warszawa i Mazowsze rozwijały się w zatrważającym tempie. Na znaczeniu zyskały w szczególności przemysł cukierniczy, metalurgiczny (postępowała budowa kolei żelaznej) i włókienniczy.

W 1918 roku Mazowsze okazało się najwcześniej wyzwoloną częścią Polski (nie licząc Galicji zachodniej). Dwa lata później bitwie pod Radzyminem, zwanej także „cudem nad Wisłą”, polskie wojska zatrzymały posuwającą się na zachód armię radziecką. Upragnioną niepodległość Mazowsze zastało w fatalnym stanie. Jednak po kilku latach ponownie można było zaobserwować dynamiczny rozwój Mazowsza (w latach 1918 – 1939 liczba ludności w tym regionie wzrosła o 70 %!). II wojna światowa była najtragiczniejszym w skutkach najazdem na Mazowsze w całej historii tego regionu. Warszawa poważnie ucierpiała w wyniku licznych bombardowań, a całe Mazowsze znalazło się pod okupacją Niemiec. Z samej Warszawy wysiedlono około 650 tysięcy osób. Po Powstaniu Warszawskim Warszawa została praktycznie zrównana z ziemią i poważnie zastanawiano się, czy jeszcze kiedykolwiek wróci do dawnej świetności. Tuż po II wojnie światowej Polska stała się krajem zależnym od Związku Radzieckiego. Wprowadzono Polską Republikę Ludową, na Mazowszu ulokowano wiele fabryk, między innymi Hutę Warszawa i Petrochemię w Płocku. Ludność szybko jednak dostrzegła, iż poczynania władzy mogą uniemożliwić dalszy rozwój regionu, gdyż w dużej mierze były one bezprawne. W 1975 roku nastąpiła zmiana podziału administracyjnego Polski. Na terenie Mazowsza stworzono województwa z siedzibami w Ciechanowie, Ostrołęce, Płocku, Siedlcach, Skierniewicach i Warszawie (kolejna zmiana została wprowadzona w 1999 roku). W 1989 roku odbyły się obrady Okrągłego stołu, dzięki czemu rozpoczęły się zmiany ustrojowe Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w tym częściowo wolne wybory do Sejmu. Mazowsze zostało liderem transformacji zarówno gospodarczej jak i politycznej, pozostając najważniejszym administracyjnie regionem w naszym kraju. Współcześnie pozycja Mazowsza w dużej mierze zależy od rozwoju Warszawy, chociaż takie miasta jak Płock i Pułtusk starają się odgrywać samodzielną rolę w tym regionie.

The following two tabs change content below.

Ostatnie wpisy Patryk Gęsicki (zobacz wszystkie)

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>